Teatr, który robi wszystko na raz
Wejdź na występ chińskiej opery po raz pierwszy, a napotkasz coś, na co zachodni teatr po prostu nie przygotowuje. Śpiewacy wykonywujący salta w tył. Wojownicy pojedynkujący się z rzeczywistymi włóczniami, podczas gdy śpiewają falsetem. Twarze malowane w tak specyficzne wzory, że znający się na rzeczy widzowie mogą określić moralne nastawienie postaci z drugiego końca teatru. To jest 戏曲 (Xìqǔ), chińska opera — tradycja teatralna, która odmawia oddzielania śpiewu, tańca, aktorstwa i akrobatyki na różne formy sztuki.
Tradycja ta sięga ponad tysiąca lat. Jej korzenie sięgają czasów 宋朝 (Sòng Cháo, dynastia Song, 960–1279), gdy przedstawienia zwane 杂剧 (Zájù) łączyły komedię, muzykę i akrobatykę w herbacianych kramach i na rynkach. W czasach dynastii Yuan (1271–1368) ewoluowały one w ustrukturyzowane formy dramatyczne z pisanymi libretto, profesjonalnymi trupami aktorskimi i dedykowanymi teatrami. To, co teraz nazywamy 京剧 (Jīngjù, opera pekińska), wyklarowało się pod koniec XVIII wieku, kiedy to cztery trupy operowe z prowincji Anhui wystąpiły w Pekinie z okazji urodzin cesarza i nigdy nie opuściły miasta.
Cztery umiejętności, które musi posiadać każdy wykonawca
Szkolenie w chińskiej operze opiera się na czterech filarach, znanych zbiorowo jako 四功 (Sì Gōng): 唱 (Chàng, śpiew), 念 (Niàn, mowa), 做 (Zuò, aktorstwo/ruch) i 打 (Dǎ, sztuki walki/akrobatyka). Każdy wykonawca musi być kompetentny we wszystkich czterech, chociaż większość specjalizuje się w jednej lub dwóch.
Śpiew w chińskiej operze brzmi obco dla uszu przyzwyczajonych do zachodniej opery. Produkcja wokalna jest całkowicie inna — nosowa rezonans, ciasny wibrato i zakres tonów, który może wydawać się niemożliwie wysoki dla mężczyzn grających role żeńskie (tradycja 旦 Dàn). Muzyczne towarzyszenie opiera się na małym zespole, w którym dominują 京胡 (Jīnghú), skrzypce z dwoma strunami o przenikliwym tonie, które podążają za linią melodyczną śpiewaka, oraz instrumenty perkusyjne, które napędzają rytm i podkreślają dramatyczne momenty.
Składnik sztuk walki to nie iluzja sceniczna. Wykonawcy trenują od dzieciństwa w genuinnych technikach walki dostosowanych do teatralnej prezentacji. 武生 (Wǔshēng, męska rola wojownika) może wykonać sekwencję dwudziestu kolejnych salt, formę z włócznią i scenę walki — wszystko to podczas śpiewu. Kontuzje są powszechne. Szkolenie jest brutalne. Dlatego rodziny operowe tradycyjnie zaczynały trening dzieci w wieku siedmiu lub ośmiu lat.
Czytanie malowanych twarzy
Najbardziej wizualnie uderzającym elementem chińskiej opery jest 脸谱 (Liǎnpǔ) — wzory malowanych twarzy noszonych przez męskie postacie o silnym temperamencie. Każdy kolor nosi określone znaczenie. Czerwony oznacza lojalność i odwagę (pomyśl o Guan Yu, uwielbianym wojowniku). Czarny sugeruje uczciwość i bezpośredniość (Bao Zheng, nieprzekupny sędzia). Biały sygnalizuje zdradę (Cao Cao, przebiegły władca). Niebieski przedstawia upór i ferocity. Złoto i srebro są zarezerwowane dla bogów i istot nadprzyrodzonych.
Wzory te nie są przypadkowymi wyborami artystycznymi. Każdy projekt jest skodyfikowany i specyficzny dla danej postaci. Doświadczony widz operowy potrafi zidentyfikować dziesiątki postaci tylko po malowanej twarzy, podobnie jak zachodni kibic rozpoznaje numery na koszulkach. Ten wizualny skrót pozwala widowni zrozumieć skomplikowane dynamiki polityczne i moralne na pierwszy rzut oka — co jest kluczowe w erze, kiedy większość widzów była analfabeta.
System ról
Postacie w chińskiej operze dzielą się na cztery główne kategorie: 生 (Shēng, role męskie), 旦 (Dàn, role żeńskie), 净 (Jìng, role z malowanymi twarzami) i 丑 (Chǒu, role klaunów). Każda kategoria dzieli się dalej. W ramach Sheng znajduje się 老生 (Lǎoshēng, dostojny starszy mężczyzna), 小生 (Xiǎoshēng, młody uczony-romantyk) i 武生 (Wǔshēng, wojownik).
Role 旦 były historycznie grane wyłącznie przez mężczyzn, tradycja ta trwała aż do XX wieku. Legendarny 梅兰芳 (Méi Lánfāng, 1894–1961) był może największym wykonawcą Dan w historii — człowiekiem, którego interpretacja postaci żeńskich była tak wyrafinowana, że stał się międzynarodową gwiazdą, występując przed publicznością w Japonii, Stanach Zjednoczonych i Związku Radzieckim. Jego sztuka transcendowała granice płci; rozwijał zupełnie nowe techniki wyrażania emocji przez ruchy rękawów, prace oczu oraz subtelne zmiany w postawie.
Poza operą pekińską
Podczas gdy 京剧 otrzymuje większość międzynarodowej uwagi, Chiny mają ponad 300 regionalnych form opery, z których każda ma unikalne systemy muzyczne, dialekty i style występów. 昆曲 (Kūnqǔ, opera Kunqu) z regionu Suzhou uznawana jest za najstarszą istniejącą formę i została uznana przez UNESCO za arcydzieło niematerialnego dziedzictwa w 2001 roku. Styl śpiewu jest wolniejszy, bardziej melodyjny i kładzie nacisk na piękno poezji bardziej niż na dramatyczny spektakl. Zbadaj dalej: Chińska ceremonia herbaciana: odnajdywanie Dao w każdej filiżance.
越剧 (Yuèjù, opera Yue) z prowincji Zhejiang charakteryzuje się niemal wyłącznie żeńskimi wykonawcami i specjalizuje się w romantycznych opowieściach. 川剧 (Chuānjù, opera Syczuan) słynie z 变脸 (Biàn Liǎn, zmiany twarzy), techniki, w której wykonawcy zmieniają malowane maski w ułamku sekundy — ściśle strzeżony sekret, który pozostaje jednym z najbardziej spektakularnych wizualnych trików chińskiego teatru.
Jak oglądać swoje pierwsze przedstawienie
Nie spodziewaj się, że zrozumiesz wszystko. Nawet rodowici chińscy mówcy mają trudności ze starożytnym językiem literackim stosowanym w tradycyjnych libretto. Zamiast tego, skup się na fizycznym opowiadaniu historii. Obserwuj, jak aktor odgrywający otwarcie drzwi sprawia, że widzowie "widzą" te drzwi. Zauważ, jak generał okrążający scenę z czterema żołnierzami niosącymi flagi reprezentuje armię tysięcy maszerujących przez kontynent. Konwencje sceniczne chińskiej opery są niezwykle oszczędne — stół i dwa krzesła mogą reprezentować pałac, górę lub salę sądową, w zależności od interakcji aktorów z nimi.
Przygotuj się na cierpliwość. Przedstawienia chińskiej opery tradycyjnie trwały cztery do pięciu godzin, chociaż nowoczesne produkcje są zazwyczaj skracane. Tempo jest przemyślane, budując emocjonalną intensywność przez powtórzenia i wariacje zamiast przyspieszania fabuły w stylu zachodnim. Jeśli poddasz się rytmowi, zamiast z nim walczyć, coś "kliknie" — a tysiącletnia forma sztuki nagle stanie się całkowicie zrozumiała.
---Możesz też polubić:
- Czarujące chińskie legendy górskie: mity, tajemnice i dziedzictwo kulturowe - Chińskie idiomy w codziennym życiu: historie za powszechnymi powiedzeniami - Chińskie sztuki: cztery skarby studiów i nie tylko