Những Mô Thức Lặp Lại
Lịch sử Trung Quốc đủ dài để chứa đựng các mô thức — những động lực tái diễn dưới các hình thức khác nhau trong các thời kỳ khác nhau. Nhận diện các mô thức này không phải để dự đoán tương lai, mà là để cung cấp bối cảnh giúp hiện tại trở nên rõ ràng hơn.
Tập Trung và Phân Mảnh
Lịch sử Trung Quốc luân phiên qua các thời kỳ tập trung (một chính quyền trung ương mạnh kiểm soát một đế quốc thống nhất) và phân mảnh (nhiều quốc gia hoặc quân phiệt cạnh tranh nhau). Thời Chiến Quốc (Warring States, 戰國), Tam Quốc (Three Kingdoms, 三國), Ngũ Đại Thập Quốc (Five Dynasties and Ten Kingdoms, 五代十國), thời kỳ quân phiệt đầu thế kỷ 20 — tất cả đều là các thời kỳ phân mảnh. Tìm hiểu thêm: Văn hóa Phổ biến Trung Quốc: Hướng dẫn dành cho người ngoài tò mò.
Thời đại hiện nay là một thời kỳ tập trung. Chính phủ Trung Quốc nhấn mạnh sự thống nhất quốc gia, nghi ngờ tự trị vùng miền, và không khoan dung với các phong trào ly khai — điều này phù hợp với cách mọi chính quyền thời kỳ tập trung trong lịch sử Trung Quốc đã hành xử.
Điều này không có nghĩa hệ thống hiện tại là tất yếu hay vĩnh viễn. Nó có nghĩa là nó có thể nhận diện được. Mô thức đã lặp đi lặp lại đủ nhiều lần để hiểu rõ các động lực của nó.
Hệ Thống Thi Cử
Hệ thống thi cử khoa cử (科举, kējǔ) thời phong kiến, chọn quan lại qua các kỳ thi chuẩn hoá, hoạt động từ năm 605 đến 1905 — suốt mười ba thế kỷ. Đây là hệ thống quan lại dựa trên năng lực đầu tiên trên thế giới.
Hệ thống giáo dục hiện đại của Trung Quốc — với sự nhấn mạnh vào thi cử chuẩn hóa, cạnh tranh khốc liệt, và lời hứa rằng thành tích học tập sẽ dẫn đến sự thăng tiến xã hội — chính là con cháu trực tiếp của hệ thống này. Kỳ thi gaokao (高考), kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia Trung Quốc, chính là phiên bản hiện đại của hệ thống thi.
Áp lực cũng tương tự. Thí sinh khoa cử xưa dành nhiều năm để ghi nhớ các kinh điển cổ điển. Học sinh Trung Quốc hiện đại cũng mất nhiều năm ôn luyện cho kỳ thi gaokao. Cả hai hệ thống đều tạo ra thành tích học tập xuất sắc và áp lực tâm lý đặc biệt lớn.
Thiên Mệnh
Khái niệm Thiên Mệnh (天命, tiānmìng) cho rằng tính hợp pháp của một người cai trị phụ thuộc vào khả năng cai trị tốt của họ. Thiên tai, đói kém và bất ổn xã hội được xem là dấu hiệu cho thấy Thiên Mệnh đã bị rút lại — nghĩa là người cầm quyền đã mất sự chấp thuận của trời.
Đảng Cộng sản Trung Quốc không dùng ngôn ngữ Thiên Mệnh. Nhưng tính hợp pháp của nó dựa trên một thỏa thuận tương tự: chính phủ phải mang lại tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội, và nhân dân chấp nhận quyền lực. Nếu tăng trưởng đình trệ hoặc ổn định sụp đổ, hợp đồng ngầm đó sẽ bị vi phạm.
Đây không phải là một lời dự đoán. Đây là một quan sát về sự liên tục trong logic chính trị Trung Quốc qua những hệ thống rất khác nhau.
Bản Năng Bức Thành
Vạn Lý Tường Thành (Great Wall, 长城) được xây dựng để ngăn các dân du mục phương Bắc. Tường Lửa Vĩ Đại (Great Firewall) được dựng lên để ngăn chặn nội dung internet nước ngoài. Cả hai phản ánh cùng một bản năng: xung động lặp đi lặp lại của Trung Quốc trong việc xác định và bảo vệ một ranh giới giữa…