Kelebek Aşıklar: Çin'in Romeo ve Juliet'i
Çin'in Dört Büyük Halk Masalı'ndan biri olan Liang Shanbo ve Zhu Yingtai'nın hikayesi, 1,400 yıldan fazla bir süredir kalpleri etkilemekte — o kadar tutkulu bir aşk ki, ölümün kendisini aşıyor.
---Shakespeare'den Daha Yaşlı Bir Aşk Hikayesi
Batılı izleyiciler yıldızları sarmalayan aşıkları düşündüğünde akla gelen ilk isim Romeo ve Juliet'tir. Ancak Shakespeare kalemi mürekkeple buluşturmadan yüzyıllar önce, Çin dünyaya aynı derecede yıkıcı ve tartışmasız daha güzel bir trajedi sunmuştu: 梁山伯与祝英台 (Liáng Shānbó yǔ Zhù Yīngtái), İngilizcede Kelebek Aşıklar olarak bilinen hikaye.
Bu, yasak bir aşk hikayesinden daha fazlasıdır. Kimlik, fedakarlık, entelektüel dostluk ve o dönemi için oldukça radikal bir fikir olan — bir kadının kendi kaderini seçme hakkı — üzerine bir hikayedir. Hanedanlıklara, devrimlere ve yüzyıllara rağmen anlatılmaya devam etmesinin nedeni, aşka engel olmanın dayanılmaz bedelini evrensel bir şekilde aktarmasında yatmaktadır.
Efsane, Çin'in Dört Büyük Halk Masalı'ndan biri olarak kabul edilir; bu masallar arasında Meng Jiangnyu, Çobanın ve Dokumacının Hikayesi ve Beyaz Yılan da bulunmaktadır. Bu hikayelerin her biri Çin kültürel hafızasının ağırlığını taşırken, Kelebek Aşıklar kadar müzik, opera, film ve sanat eseri ilham vermemiştir.
---Zhu Yingtai: Bir Bilgin Olan Kız
Hikaye, Doğu Jin Hanedanlığı (东晋, Dōng Jìn, 317-420 CE) döneminde, Zhejiang eyaletinin Shangyu ilçesinde başlar. 祝英台 (Zhù Yīngtái) zengin bir ailenin tek kızıdır — eğitimli, enerjik ve döneminin kadınlarına koyulan sınırlamalardan derin bir hayal kırıklığı duymaktadır.
Hangzhou'daki ünlü bir akademinin öğrenci kabul ettiğini duyunca katılma arzusuyla yanıp tutuşur. Ancak okul sadece erkekleri kabul etmektedir. Bu durumu sessizce kabullenmek yerine, Yingtai olağanüstü bir şey yapar: Bir erkek bilgin olarak kılık değiştirir ve isteksiz babasını gitmesine ikna eder. Saçlarını bağlar, erkek kıyafetleri giyer ve bilgi yolculuğuna çıkar.
Bu kılık değiştirme eylemi, hikayenin ilk isyanıdır. 礼教 (lǐjiào) — Konfüçyüsçü ritüel prozitesine dayalı bir toplumda, eğitim almak için erkek kılığına giren bir kadın sadece alışılmadık değil, aynı zamanda kuralları çiğneyen bir davranıştır. Yingtai'nin seçimi, onu hemen olağanüstü iradesi olan bir karakter olarak çerçeveler.
Hangzhou yolunda, 梁山伯 (Liáng Shānbó) adlı, mütevazı bir aileden gelen kibar ve içten bir genç bilginle tanışır. İkisi arasında hemen bir arkadaşlık başlar. Birlikte seyahat ederler, edebiyat ve felsefe üzerine sonsuz muhabbet ederler ve akademiye vardıklarında, 结拜 (jiébài) — platonik kardeşliğin en derin formu olan bir bağı — yemin etmiş olurlar.
---Üç Yıl Gizli Aşk
Akademide, Liang ve Zhu bir odada kalır, yemek paylaşır ve her uyanık saatlerini öğrenmeye adar. Üç yıl boyunca ayrılmazlar. Liang Shanbo, "kardeşine" derin bir bağlılık besler — Zhu'nun zekasını, nazikliğini ve sıcaklığını hayranlıkla izler. Ancak hiç ihtiyacı yoktur, çünkü bir kadına aşık olduğunu bilmemektedir.
Zhu Yingtai, elbette neler olduğunu çok iyi bilmektedir. Liang Shanbo'ya derin bir aşkla bağlanmıştır, fakat kendini açmadan her şeyi mahvetmek istememektedir — maskesini, eğitimini, özgürlüğünü. Bu yüzden onu sessiz bir şekilde sever, hislerini kardeşlik maskesinin arkasında saklar.
Hikayenin bu kısmı, dramatik bir ironi ile doludur. Efsanenin birçok versiyonunda, Yingtai, Liang'ın sürekli kaçırdığı ipuçlarını verir. Ona evdeki "kız kardeşi"nin onun için mükemmel bir eş olacağını söyler. Eşleşmiş kelebekler ve ördekler — 鸳鸯 (yuānyāng), sadık çiftlerin sembolleri — işaret eder ve iç çeker. Liang, sancılı ve dikkatsiz bir şekilde sadece başını sallar.
Akademideki üç yıl, hikayenin duygusal özünü temsil eder: tamamen gerçek ama yapısal olarak ifade edilmesi imkansız bir aşk. Bu, 相思 (xiāngsī) — ulaşamadığın birine özlem çekmenin, aşk acısının negatif bir tasviridir.
---On Sekiz Li Köprüsündeki Veda
Zhu Yingtai, babasının onu eve çağırıp evlilik ayarladığını öğrendiğinde, bu hayal sona erer. Akademiyi — ve Liang Shanbo’yu — geride bırakmak zorundadır.
Veda sahnesi, Çin edebiyat geleneğinde en çok kutlanan anlardan biridir. Zhu, Liang'ı yola kadar yürütür ve ikisi birlikte 十八里 (shíbā lǐ) — on sekiz li, yaklaşık dokuz kilometre — boyunca yol alırlar. Bu yol parçası, 十八相送 (Shíbā Xiāngsòng), "On Sekiz Veda" olarak bilinir ve opera ve tiyatro versiyonlarında, uzun ve acılı bir kodlanmış itiraflar dizisi haline gelir.
Yolda her önemli noktada, Yingtai, Liang'a doğrudan söyleyemeyeceğini metaforlarla anlatmaya çalışır. Bir göletteki bir çift mandarin ördeğini işaret eder: "Bak, erkek ve dişi birlikte yüzüyor — tıpkı bizim gibi." Bir tapınağa elini uzatır: "Ben içerdeki tanrıça gibiyim, ona hayranlık duyanı bekliyorum." Defalarca onu anlaması için çabalar. Defalarca, Liang bunu kaçırır.
Sonunda, ona açıkça "kız kardeşi"nin — kendisinin — onu beklediğini ve onu ziyarete gelmesi gerektiğini söyler. Bu, onun için bir ilan etmenin en yakın olduğu şekildir. Köprüde birbirlerinden ayrılırlar ve Yingtai, Liang’ın henüz paylaştığını bilmediği bir yasla, yollarına devam eder.
Bu sahne, birbirine aşık insanlar arasında uzatılmış, isteksiz bir veda tarif etmek için kullanılan 梁祝十八相送 (Liáng Zhù shíbā xiāngsòng) Çin deyiminin ortaya çıkmasına yol açar.
---Çok Geç, Çok Geç
Eve döndüğünde, Zhu Yingtai'nın babası onun zengin bir adam olan 马文才 (Mǎ Wéncái) ile evliliğini ayarlamıştır. Bu eşleşme statü ve para ile ilgilidir — Yingtai'nin Liang Shanbo'ya olan aşkının tam tersi.
Sonunda Yingtai’nin ipuçlarını anlayan Liang Shanbo, kendini ilan etmek için ailesinin evine doğru koşar. Fakat acı verici bir haberle karşılaşır: O çoktan bir başkasıyla nişanlanmıştır. İkisi kısa bir süre buluşur ve ilk kez birbirilerine dürüstçe — bir erkek ve bir kadın olarak, aralarında hiç bir maske olmadan — konuşabilirler. Ancak bu hiçbir şeyi değiştirmez. 婚约 (hūnyuē), evlilik kontratı, çoktan imzalanmıştır.
Liang Shanbo, yıkılmış halde evine döner. Hikayenin duygusal ağırlığını taşıyan versiyonlarında,