Motyle: Chińskie Romeo i Julia
Jedna z Czterech Wielkich Legend Chin, historia Liang Shanbo i Zhu Yingtai porusza serca od ponad 1,400 lat – miłość tak silna, że przetrwała śmierć.
---Historia miłości starszej niż Szekspir
Kiedy zachodni widzowie myślą o gwiazdach z przeklętymi miłościami, na myśl przychodzi Romeo i Julia. Ale wieki przed tym, jak Szekspir wziął pióro do ręki, Chiny już podarowały światu tragedię równie niszczycielską, a być może nawet piękniejszą: historię 梁山伯与祝英台 (Liáng Shānbó yǔ Zhù Yīngtái), znaną w języku angielskim jako Motyle.
To nie jest prosta opowieść o zakazanej miłości. To opowieść o tożsamości, poświęceniu, intelektualnym towarzystwie i radykalnej idei — jak na ówczesne czasy — że kobieta zasługuje na wybór własnego losu. Przetrwała dynastie, rewolucje oraz wieki opowieści, ponieważ mówi o czymś uniwersalnym: nie do zniesienia koszcie miłości, która została odrzucona.
Legenda uważana jest za jedną z 四大民间故事 (Sì Dà Mínjiān Gùshì), Czterech Wielkich Legend Chin, obok Pani Meng Jiang, Pasterskiego Chłopca i Tkaczki oraz Białego Węża. Każda z tych opowieści niesie ciężar chińskiej pamięci kulturowej, ale żadna nie zainspirowała więcej muzyki, oper, filmów i sztuki niż Motyle.
---Zhu Yingtai: Dziewczyna, Która Została Uczonym
Historia zaczyna się w czasach Wschodniej Dynastii Jin (东晋, Dōng Jìn, 317–420 n.e.), w powiecie Shangyu, w prowincji Zhejiang. 祝英台 (Zhù Yīngtái) jest jedyną córką zamożnej rodziny — wykształconą, pełną energii i głęboko sfrustrowaną ograniczeniami narzuconymi kobietom w jej epoce.
Kiedy słyszy, że znana akademia w Hangzhou przyjmuje studentów, płonie pragnieniem, aby się tam udać. Ale szkoła przyjmuje tylko mężczyzn. Zamiast to zaakceptować, Yingtai robi coś niezwykłego: przebrana za męskiego uczonego, przekonuje swojego niechętnego ojca, aby jej na to pozwolił. Wiąże włosy, zakłada męskie szaty i wyrusza w drogę do wiedzy.
Jej przebranie to pierwszy akt buntu w opowieści. W społeczeństwie rządzonym przez 礼教 (lǐjiào) — konfucjańską właściwość rytualną — kobieta udająca mężczyznę, aby zdobyć wykształcenie, była nie tylko nietypowa. Była transgresywna. Wybór Yingtai natychmiast definiuje ją jako postać o wyjątkowej woli.
W drodze do Hangzhou spotyka 梁山伯 (Liáng Shānbó), miłego i gorliwego młodego uczonego z ubogiej rodziny. Dwójka nawiązuje natychmiastową przyjaźń. Podróżują razem, bez końca rozmawiają o literaturze i filozofii, a po dotarciu do akademii przysięgają 结拜 (jiébài) — więź przysięgłej braterstwa, najgłębsza forma platonicznego zaangażowania w kulturze chińskiej.
---Trzy lata ukrytej miłości
Na akademii Liang i Zhu dzielą pokój, posiłki i każdą przebudzoną godzinę nauki. Przez trzy lata są nierozłączni. Liang Shanbo jest oddany swojemu "bratu" — podziwia inteligencję, łagodność i ciepło Zhu. Nie ma pojęcia, że zakochuje się w kobiecie.
Zhu Yingtai, oczywiście, doskonale wie, co się dzieje. Głęboko zakochuje się w Liang Shanbo, ale nie może ujawnić swojej tożsamości bez zniszczenia wszystkiego — swojego przebrania, edukacji, wolności. Więc kocha go w milczeniu, ukrywając uczucia za maską braterstwa.
Ta część historii jest bogata w dramatyczną ironię. W wielu wersjach legendy Yingtai podsuwa podpowiedzi, które Liang cały czas przeocza. Mówi mu, że ma "siostrę" w domu, która byłaby dla niego idealną partnerką. Wskazuje na pary motyli i kaczek — symbole 鸳鸯 (yuānyāng), oddanych par — i wzdycha. Liang, szczery i nieświadomy, jedynie kiwa głową.
Trzy lata na akademii stanowią emocjonalne jądro opowieści: miłość, która jest w pełni prawdziwa, ale strukturalnie niemożliwa do wyrażenia. To portret 相思 (xiāngsī) — szczególnego chińskiego pojęcia miłosnej tęsknoty, pragnienia kogoś, kogo nie można osiągnąć.
---Pożegnanie na Moście Osiemnasta Li
Kiedy Zhu Yingtai otrzymuje wiadomość, że jej ojciec wzywa ją do domu, aby zorganizować jej małżeństwo, idylliczny okres dobiega końca. Musi opuścić akademię — i Liang Shanbo — za sobą.
Scena pożegnania to jedna z najsłynniejszych w chińskiej tradycji literackiej. Zhu odprowadza Lianga do drogi, a dwójka podróżuje razem przez 十八里 (shíbā lǐ) — osiemnaście li, czyli około dziewięć kilometrów. Ten odcinek drogi znany jest jako 十八相送 (Shíbā Xiāngsòng), "Osiemnaście Pożegnań," a w operowych i teatralnych wersjach staje się przedłużoną, bolesną sekwencją zakodowanych wyznań.
Na każdym punkcie orientacyjnym wzdłuż drogi, Yingtai używa metafory, by powiedzieć Liangowi to, czego nie może powiedzieć bezpośrednio. Wskazuje na parę mandarynek na stawie: "Zobacz, samiec i samica pływają razem — tak jak my." Wskazuje na świątynię: "Jestem jak bogini w środku, czekająca na swojego wyznawcę." Znów i znów próbuje sprawić, by zrozumiał. I znów i znów on to ignoruje.
W końcu mówi mu wprost, że jej "siostra" — to ona sama — czeka na niego i że musi szybko przyjechać w odwiedziny. To najbliższe, co może zrobić, by zadeklarować swoje uczucie. Rozstają się na moście, a Yingtai odchodzi, niosąc smutek, o którym Liang jeszcze nie wie, że go dzieli.
Ta scena dała początek chińskiemu idiomowi 梁祝十八相送 (Liáng Zhù shíbā xiāngsòng), używanemu do opisu długiego, niechętnego pożegnania między osobami, które się kochają.
---Za późno, za późno
Po powrocie do domu, ojciec Zhu Yingtai już zaaranżował jej małżeństwo z bogatym mężczyzną o nazwisku 马文才 (Mǎ Wéncái). Latające w powietrzu małżeństwo dotyczy statusu i pieniędzy — wszystkiego, czym miłość Yingtai do Liang Shanbo nie jest.
Liang Shanbo, w końcu rozumiejąc podpowiedzi Yingtai, pędzi do jej rodzinnego domu, by się zadeklarować. Ale przybywa z tragiczną nowiną: ona już jest zaręczona. Dwójka spotyka się na chwilę, i po raz pierwszy mogą mówić szczerze — jako mężczyzna i kobieta, którzy się kochają, bez przebrania między nimi. Ale nic się nie zmienia. 婚约 (hūnyuē), umowa małżeńska, już została zawarta.
Liang Shanbo wraca do domu z łamanym sercem. W wersjach historii, które niosą największy ładunek emocjonalny,